Thắp nhang Tết cháy cong, cháy thẳng là do tâm linh?

Ở Việt Nam, thắp nhang là phong tục tập quán lâu đời và rất phổ biến, đó là hành động thể hiện cho sự nhớ ơn ông bà tổ tiên. Ở một số nơi, cây nhang được ví như sợi dây giao tiếp nối giữa người sống với người đã khuất, vì thế mà việc cây nhang cháy cong hay cháy thẳng rất được quan tâm.

Mỗi khi Tết cổ truyền sắp về, việc lau dọn nhà cửa không còn đơn thuần là quét dọn cho sạch sẽ, gọn gàng, mà còn mang một ý nghĩa rất sâu trong đời sống tinh thần của người Việt. Đó là cách người ta khép lại một năm cũ với bao lo toan, bộn bề, để chuẩn bị đón năm mới bằng một không gian tinh tươm, nhẹ nhõm, đầy hy vọng. Cùng với việc lau nhà, sửa soạn bàn thờ và thắp nén nhang ngày Tết, con cháu như gửi lời thưa với ông bà tổ tiên rằng năm cũ đã qua, năm mới sắp đến, gia đình vẫn còn sum vầy, còn nhớ ơn nguồn cội. Khói nhang lan nhẹ trong gian nhà không chỉ mang theo lời cầu chúc bình an, may mắn đầu năm, mà còn làm cho không khí Tết trở nên ấm cúng, thiêng liêng hơn.

Thắp nhang ngày Tết là một phong tục tập quán lâu đời và phổ biến trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt, thể hiện lòng thành kính, tri ân ông bà tổ tiên. Ảnh: Google Images.

Và khi nói riêng tới miền Tây quê tui, chuyện lau dọn nhà cửa rồi đốt nhang ngày Tết lại càng thấm đậm cái tình, cái nghĩa. Đó vừa là dọn dẹp cho nhà cửa tươm tất, ấm áp để ông bà về ăn Tết cùng con cháu, vừa là gửi gắm ước mong năm mới trôi chảy, làm ăn thuận buồm xuôi gió, gia đình trên dưới yên ổn, hòa thuận với nhau.

Năm nào cũng vậy, cứ tới mấy ngày cận Tết là nhà nhà bắt đầu lau bàn thờ cho sạch sẽ, mua nhang mới, sắm bông trái cho đàng hoàng. Rồi tới lúc thắp nhang, y như rằng sẽ có người đứng nhìn cây nhang cháy mà lòng thấp thỏm. Nhang cháy thẳng thì mừng, cháy cong cong là bắt đầu suy nghĩ lung tung. Có người còn nói nhỏ nói to: “Chết rồi, nhang cháy cong vầy chắc ông bà không vui rồi”.

Vậy rốt cuộc, thắp nhang cháy cong hay cháy thẳng là do ông bà báo mộng, do tâm linh huyền bí, hay đơn giản chỉ là do… mấy chuyện hóa học mà mình không để ý?

Câu chuyện nhỏ…

Tui sinh ra và lớn lên ở Sóc Trăng (cũ). Hồi còn nhỏ, chỗ tui có bà Tư bán tạp hóa đầu xóm. Tết năm đó (khoảng năm 1990 gì đó), bả thắp nhang cúng giao thừa, tự nhiên cây nhang cháy cong quẹo, cong dữ lắm. Thấy ông Sáu hàng xóm qua chúc Tết, bả buồn bã tâm sự:

“Chú Sáu ơi, sớm mai tui thắp nhang mà cây nhang nó cháy cong queo, chắc ông bà không có bằng lòng, chắc năm nay tui xui rồi”.

Ông Sáu thì bình tĩnh lắm, ngó qua ngó lại rồi phán một câu xanh rờn: “Chị Tư ơi, gió thổi từ cửa sau vô, cong là phải rồi. Đóng cửa lại thử coi”.

Bà Tư đóng cửa, thắp lại cây nhang khác. Kết quả sao? Nhang cháy thẳng đuột, đứng nghiêm như lính chào cờ. Bả đứng đơ ra một hồi rồi nói:

“Ủa, vậy nãy giờ ông bà chỉ nhắc tui đóng cửa hả chú?”.

Cả nhà bật cười và chuyện trò rôm rả.

Cây nhang cháy thẳng, cháy cong thường bị gắn với tâm linh. Ảnh: Google Images.

Vì sao người ta hay gắn nhang cháy với tâm linh?

Tui kể lại câu chuyện này cho bà con nghe vui vậy thôi, nhưng thiệt ra nó nói trúng một điều quan trọng: nhiều khi mình thường gán yếu tố tâm linh vào những chuyện rất đời, rất bình thường.

Nhưng chuyện này cũng dễ hiểu thôi. Ở Việt Nam mình, đặc biệt là miền Tây, chuyện thờ cúng ông bà là chuyện rất thiêng liêng. Cây nhang không chỉ là một vật phẩm vô tri được làm từ bột gỗ và thảo mộc có mùi thơm, mà nó được xem là sợi dây giao tiếp nối giữa người sống với người đã khuất, khi cây nhang được thắp lên thì ông bà sẽ men theo khói hương mà biết đường về nhà. Cho nên mới có quan niệm:

• Nhang cháy thẳng, người ta hay nghĩ là gia đạo yên ổn, ông bà chứng giám.
• Nhang cháy cong, có người lo là gia đình sắp gặp trắc trở, hoặc là ông bà đang “ở xa” chưa về kịp.
• Nhang tắt giữa chừng, có người sợ là gia đạo “có chuyện”.

Những quan niệm này truyền miệng từ đời này sang đời kia, lâu ngày thành niềm tin. Niềm tin thì không sai, vì nó giúp con người sống hướng thiện, biết sợ, biết dè chừng. Nhưng nếu cái gì cũng quy hết cho tâm linh mà bỏ qua yếu tố thực tế, thì nhiều khi mình tự làm mình lo sợ không cần thiết.

Chuyện thắp nhang cháy cong, chảy thẳng từ góc nhìn khoa học

Tạm gác lại mấy chuyện tâm linh sang một bên, thiệt ra cây nhang khi cháy lên chịu tác động của nhiều yếu tố như:

• Nguyên liệu làm nhang: Nhang thường làm từ bột gỗ, mùn cưa, keo bời lời, hóa chất dễ bắt lửa như natri nitrat (NaNO3) hay kali nitrat (KNO3), cộng thêm hương liệu để tạo mùi thơm. Nếu bột trộn không đều, chỗ cứng chỗ mềm, thì khi cháy sẽ không đều, dẫn tới cong.
• Độ ẩm của nhang: Nhang có đặc điểm là hút ẩm rất nhanh, vì thế nếu để lâu ngày, gặp không khí ẩm hoặc độ ẩm cao, nhất là miền Tây mình gần sông rạch, thì một bên nhang hút ẩm nhiều hơn bên kia. Khi cháy, bên khô cháy nhanh, bên ẩm cháy chậm, thế là cong.
• Gió: Gió là nguyên nhân phổ biến nhứt. Gió quạt, gió cửa sổ, gió quạt máy, thậm chí người đi ngang cũng tạo luồng gió. Gió thổi một chiều làm cây nhang nghiêng về một phía.
• Cách cắm nhang: Cắm nhang không thẳng, bát nhang bị nghiêng, tro cũ dồn về một phía, cũng làm nhang cháy lệch.
• Chất lượng nhang: Nhang rẻ tiền, nhang pha nhiều hóa chất, lõi không đều, rất dễ cháy cong, thậm chí gãy giữa chừng.

Những chuyện này hoàn toàn giải thích được bằng vật lý và hóa học, không cần tới yếu tố huyền bí gì cao siêu.

Vậy tâm linh có liên quan gì không?

Nói không liên quan thì cũng không đúng, mà nói hoàn toàn do tâm linh thì cũng chưa chắc. Tâm linh, theo cách hiểu của bà con mình là cái tâm của người cúng. Khi thắp nhang:

• Mình có thành tâm hay không.
• Mình có sống đàng hoàng, hiếu thảo hay không.
• Mình có nhớ tới ông bà bằng lòng biết ơn hay chỉ làm cho có.

Mấy cái đó mới là quan trọng. Còn cây nhang cháy thẳng hay cong, nó chỉ là hiện tượng vật lý rất bình thường. Ông bà mình nếu linh thiêng, chắc cũng hiểu là nhang bây giờ làm bằng máy, chớ đâu phải tự nhiên mọc ngoài ruộng đâu mà đòi nó lúc nào cũng thẳng.

Tại sao nhiều người vẫn thấy “linh”?

Có người sẽ nói: “Tui để ý kỹ lắm, mỗi lần nhà có chuyện là nhang cháy lạ liền”.

Chuyện này không phải là bịa. Nhưng có một điều mình ít để ý, đó là tâm lý con người. Khi mình đang lo lắng, đang có chuyện, mình sẽ chú ý kỹ hơn tới những dấu hiệu xung quanh. Một cây nhang bình thường, lúc khác mình không để ý, nhưng lúc này tự nhiên thấy nó cong, rồi mình gán ý nghĩa cho nó.

Cái này trong tâm lý học gọi là chọn lọc nhận thức, nói theo cách bình dân thì là tại mình lo quá nên cái gì cũng thấy bất thường. Vậy nên, theo tôi thì khi thắp hương ngày Tết điều quan trọng là bản thân phải thành tâm, tin vào tâm linh để sống tốt hơn nhưng phải hiểu khoa học để khỏi lo sợ bậy bạ. Nếu quá tin vào tâm linh dễ biến bản thân trở thành “con mồi” cho những kẻ xấu trục lợi từ “mê tín dị đoan”. Ông bà đâu có trách con cháu chỉ vì cây nhang cong, nếu có trách, chắc trách mấy chuyện như sống thất đức, cãi lộn um sùm, không biết thương nhau,...

À, mách nhỏ bà con muốn nhang cháy đẹp, cháy thẳng cho lòng an, thì làm hãy ghi nhớ những mẹo sau là đủ:

• Mua nhang chất lượng, ít hóa chất. Xem hướng dẫn cách chọn nhang sạch ở cuối bài nhé!.
• Bảo quản nhang nơi khô ráo.
• Đóng bớt cửa khi thắp nhang, tránh gió.
• Cắm nhang cho thẳng, dọn lư hương (bát nhang) gọn gàng.
• Và quan trọng nhất là thắp nhang bằng cái tâm yên ổn.

Làm được mấy cái này, nhang có cong chút xíu cũng không sao, lòng mình vẫn nhẹ nhàng.

Kết lại,

Thắp nhang Tết cháy cong hay cháy thẳng, xét cho cùng, phần nhiều là do hóa học và môi trường. Tâm linh không nằm ở hình dáng cây nhang, mà nằm ở cách mình sống và cách mình nhớ tới ông bà. Thờ cúng cốt ở cái tâm, chớ không phải ở cây nhang, cho nên Tết này bà con cứ thắp nhang, cười vui, sum họp gia đình. Nhang có cong chút cũng kệ, miễn trong nhà còn tiếng cười, còn thương nhau, vậy là ông bà vui rồi.

Chúc bà con một cái Tết an lành, nhẹ lòng, không lo chuyện cong thẳng chi cho mệt.